Μια μικρή εισαγωγή στην περίοδο του Τριωδίου

 

Το στάδιον των αρετών ηνέωκται...

Η Ανάσταση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού είναι η κορυφαία εορτή της Ορθοδοξίας μας, ως γνωστόν. Για μια τόσο μεγάλη εορτή, λοιπόν, είναι φυσικό η Εκκλησία μας να έχει φροντίσει να θεσπίσει μια ειδική περίοδο προετοιμασίας για τους πιστούς.

Αυτή λοιπόν η προπαρασκευαστική, κατανυκτική περίοδος πριν το Πάσχα είναι το Τριώδιο – για την ακρίβεια είναι το κατανυκτικό Τριώδιο. Με άλλα λόγια η κύρια εορτή είναι το Πάσχα, επειδή όμως πρέπει να προετοιμαστούμε, για να εορτάσουμε σωστά αυτήν την - κορυφαία όπως είπαμε - εορτή προηγείται το Τριώδιο. Μας δίνεται η ευκαιρία να συναισθανθούμε τα λάθη μας, τη λάθος πορεία ζωής που έχουμε πάρει, να μετανοήσουμε και να τη διορθώσουμε. Βοηθός μας σε αυτό είναι τα ανάλογα βιώματα: τις συχνές ακολουθίες, τους συγκεκριμένους ψαλμούς, με συνεχή αγώνα μετανοίας, προσευχής, νηστείας, με συμμετοχή στα Μυστήρια της Εκκλησίας μας. Μ’ αυτόν τον τρόπο μπορούμε να φθάσουμε σε άξιο εορτασμό των Αγίων Παθών και της Αναστάσεως του Κυρίου μας.

Το Πάσχα, όπως ξέρουμε, είναι κινητή εορτή. Όπως λοιπόν είναι φυσικό δεν υπάρχει σταθερή ημερομηνία για την έναρξη και του Τριωδίου: είναι κινητό τμήμα του εκκλησιαστικού έτους. Ξεκινά 60 ημέρες πριν το Πάσχα και περιλαμβάνει δέκα Κυριακές: Από την Κυριακή του Τελώνου και Φαρισαίου μέχρι τον Εσπερινό του Μ. Σαββάτου.

Διαιρείται σε τρία τμήματα:
α) Τις τρεις προπαρασκευαστικές εβδομάδες (των Απόκρεω) που είναι το τμήμα προ της Νηστείας (Κυριακή Τελώνου και Φαρισαίου, Ασώτου, Απόκρεω, Τυροφάγου)
β) της Μεγάλης Τεσσαρακοστής (Α’ Κυριακή των Νηστειών – της Ορθοδοξίας, Β’ Κυρ. Νηστειών- Αγ. Γρηγορίου Παλαμά, Γ’ Κυρ. Νηστειών- Σταυροπροσκυνήσεως, Δ’ Κυρ. Νηστειών – Αγ. Ιωάννου της Κλίμακος, Ε’ Κυρ. Νηστειών- Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας) του Σαββάτου του Λαζάρου και της Κυριακής των Βαΐων,

γ) της Μεγάλης Εβδομάδας.

Από άγνοια ο πολύς κόσμος ταυτίζει, δυστυχώς, στη σκέψη του το Τριώδιο με τις Απόκριες. Αυτό πιθανόν οφείλεται στο γεγονός ότι αυτές τις τρεις εβδομάδες προχωρούμε σταδιακά στη νηστεία της Μ. Σαρακοστής: είναι η περίοδος κατά την οποία αρχίζουμε σταδιακά να «αποκρεύουμε», να νηστεύουμε δηλαδή. Η αλήθεια όμως είναι αυτή που είπαμε προηγουμένως, το Τριώδιο δηλαδή ως περίοδος διαρκεί μέχρι τον Εσπερινό του Μ. Σαββάτου.

Να πούμε μόνο λίγα πράγματα για το πρώτο τμήμα του Τριωδίου, τις τρεις εβδομάδες των Απόκρεω:

Η πρώτη εβδομάδα είναι η προσφωνήσιμος, δηλ. η εισαγωγική  εβδομάδα. Την εβδομάδα αυτή έχουμε κατάλυση εις πάντα (τρώμε αρτύσιμες τροφές ακόμη και την Τετάρτη και την Παρασκευή).

Η δεύτερη εβδομάδα λέγεται από το λαό μας «κρεατινή» ή «κρεοφάγος» επειδή επιτρέπεται η κατάλυση εις πάντα τις ημέρες εκτός Τετάρτης και Παρασκευής. Η τελευταία ημέρα της είναι η Κυριακή των Απόκρεω, που είναι η τελευταία ημέρα που επιτρέπεται η κρεοφαγία πριν την Κυριακή του Πάσχα.  

Η τρίτη εβδομάδα είναι η Τυρινή ή Τυροφάγος. Νηστεύουμε το κρέας μόνο (τρώμε ψάρι, αυγά, τυροκομικά ακόμη και την Τετάρτη και την Παρασκευή). Αυτό γίνεται από την Κυριακή των Απόκρεω (από + κρεών), που σημαίνει απομακρύνομαι των κρεάτων και τελειώνει την Κυριακή της Τυροφάγου. Η επόμενη ημέρα, η Καθαρά Δευτέρα, ανήκει στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή.

Ας δούμε τώρα γατί η περίοδος αυτή ονομάστηκε Τριώδιο.

Τριώδιο λέγεται το λειτουργικό βιβλίο της Εκκλησίας το οποίο περιέχει υμνολογικό υλικό κυρίως του Εσπερινού και του Όρθρου και χρησιμοποιείται μαζί με το Μηναίο και την Παρακλητική στις Ιερές Ακολουθίες της περιόδου αυτής. Το Σάββατο πριν την Κυριακή του Τελώνου και Φαρισαίου, στον εσπερινό, ο Δεξιός Ιεροψάλτης κατεβαίνει από το αναλόγιό του και παίρνει το βιβλίο αυτό (που βρίσκεται κάτω από την εικόνα του Χριστού στο τέμπλο), κάνει τρεις μετάνοιες και πηγαίνει ξανά στο αναλόγιο του. Από την ονομασία του βιβλίου αυτού πήρε έδωσε το όνομά της η περίοδος αυτή.

Μένει να δούμε το λόγο που το ιερό αυτό βιβλίο ονομάστηκε Τριώδιο.

Η Εκκλησία μας προκειμένου να υμνήσει ένα γεγονός ή έναν Άγιο έχει κάποιους ύμνους που ονομάζονται Κανόνες. Σε κάθε όρθρο, είτε είναι Κυριακή είτε είναι καθημερινή, διαβάζουμε τον έξάψαλμο, ψάλλουμε τα καθίσματα, την «Τιμιωτέραν», τους αίνους, την δοξολογία, αλλά ψάλλουμε και κανόνες.

Οι κανόνες, με απλά λόγια, είναι μία ομάδα τροπαρίων, ενώ σε κάθε όρθρο μπορεί να λέγονται δύο-τρεις κανόνες. Ο κάθε κανόνας έχει εννέα ωδές. Τρία-τέσσερα τροπάρια αποτελούν την πρώτη ωδή, άλλα τόσα τροπάρια αποτελούν τη δευτέρα ωδή, άλλα τόσα τροπάρια την τρίτη ωδή κ.ο.κ. μέχρι και την ενάτη ωδή. Ένας Κανόνας που έχει 9 ωδές λέγεται άρτιος.

Στις καθημερινές ακολουθίες του Όρθρου αυτής της περιόδου, όμως, οι περισσότεροι Κανόνες περιλαμβάνουν τρεις ωδές: την η’, θ’ και μια από τις πρώτες ωδές. Συγκεκριμένα κατά την περίοδο της Μ. Τεσσαρακοστής, οι ωδές στιχολογούνται ως εξής: Δευτέρα : ωδές α΄,η΄,θ΄ Τρίτη : ωδές β΄,η΄,θ΄ Τετάρτη : ωδές γ΄, η΄, θ΄ Πέμπτη : ωδές δ΄, η΄, θ΄ Παρασκευή : ωδές ε΄, η΄, θ΄ το β’, γ’ και δ΄ Σάββατο : ωδές ς΄, ζ΄, η΄, θ΄. Σπάνια, πολύ σπάνια οι κανόνες έχουν δύο ή οκτώ ωδές – οκτώ και όχι εννέα, διότι παραλείπεται η δεύτερη ωδή λόγω του ελεγκτικού της χαρακτήρα. Επιπλέον, υπάρχουν και Κανόνες που έχουν μόνο δύο ωδές. Οι περισσότεροι Κανόνες όμως, όπως είπαμε, περιέχουν τρεις ωδές, εξ’ ου και το όνομα Τριώδιο για το ιερό αυτό βιβλίο – απ’ όπου και το όνομα ολόκληρης της περιόδου αυτής.

Παλαιότερα τόσο η προεόρτιος όσο και η μεθεόρτιος του Πάσχα περίοδος λεγόταν Τριώδιο, λόγω ακριβώς των τριωδίων αυτών ύμνων και διακρινόταν σε «κατανυκτικό» (από την Κυριακή του Τελώνου και Φαρισαίου μέχρι το Πάσχα) και σε «χαρμόσυνο» ή «εορταστικό» (από το Πάσχα μέχρι την Κυριακή των Αγίων Πάντων, ημέρα που κλείνει τον κύκλο των κινητών εορτών). Στις μέρες μας όμως αυτή η δεύτερη περίοδος (του «εορταστικού» Τριωδίου) έχει επικρατήσει να ονομάζεται Πεντηκοστάριον.

Είναι μια υπέροχη περίοδος αυτή του Τριωδίου, γεμάτη κατάνυξη και δυνατά συναισθήματα και βιώματα. Ας τη ζήσουμε με περισυλλογή, μετάνοια, συμμετοχή στα Ιερά Μυστήρια της Εκκλησίας μας.

Καλό και ευλογημένο Τριώδιο σε όλους!