Μια ματιά στα έθιμα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής

Οι Χαιρετισμοί της Θεοτόκου είναι το κυρίαρχο στοιχείο της Μ. Τεσσαρακοστής.

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι μια όμορφη, γλυκιά περίοδος του χρόνου. Στο πρώτο μισό της Άνοιξης, πάνω στο ζωντάνεμα της φύσης, στην αναγέννηση, έρχεται με τη χαρμολύπη και τα μεστά θεολογικά μηνύματά της και κυριαρχεί στη ζωή του λαού μας. 

Είναι αρκετά ενδιαφέρον το πέρασμα από τα γλέντια της Αποκριάς στη χαρμολύπη της Σαρακοστής. Η νηστεία βέβαια έρχεται φυσιολογικά - άλλωστε η αμέσως προηγούμενη εβδομάδα, η "Τυρινή", μας έχει προετοιμάσει σχετικά. Και η Καθαρά Δευτέρα με την άλαδη νηστεία της έρχεται και εγκαινιάζει τη νέα περίοδο. 

Η Καθαρά Δευτέρα είναι η μέρα των χαρταετών, όμως ολόκληρη τη Σαρακοστή ο χαρταετός είναι αγαπημένο παιχνίδι για τα παιδιά. Βοηθά άλλωστε και ο καιρός, που γλυκαίνει. Η φύση ανθίζει κάθε μέρα και περισσότερο, η μέρα μεγαλώνει, οπότε πολλά παιδιά τον πετούν και άλλες μέρες μετά την Καθαρά Δευτέρα.

Οι πρώτες τρεις μέρες της Σαρακοστής (η Καθαρά Δευτέρα και οι δύο επόμενες) είναι για πολλούς ημέρες αυστηρής νηστείας, άλαδης. Το "τριήμερο", όπως το λένε. Παλαιότερα μάλιστα, για κάποιες γυναίκες μεγάλης ηλικίας η αυστηρή νηστεία του τριημέρου ήταν συνήθης πρακτική. 

Κι αυτό με τη σειρά του, οδήγησε στη δημιουργία της σκωπτικής παροιμίας "Θυμάται η γριά το τριήμερο, μαύρο χορό που κάνει!". Μια παροιμία που μπορεί να ξεκίνησε από τα γλέντια και τους χορούς της Κυριακής της Τυροφάγου, όμως λέγεται γενικότερα, όλο το χρόνο, για ανθρώπους που κάνουν κάτι με μισή καρδιά ή που το άγχος για όσα έρχονται δεν τους αφήνει να χαρούν πραγματικά. 

Διαρκεί έξι εβδομάδες η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, και ακολουθεί η Μεγάλη Εβδομάδα. Επτά εβδομάδες λοιπόν μέχρι την Ανάσταση. Και ο λαός μας έφτιαχνε το ημερολόγιό της, την "Κυρά Σαρακοστή", όπως την έλεγε. Φτιαγμένη από ζυμάρι (και πολύ αλάτι, για να διατηρείται και να μη χαλάει) ή από πανί που το γέμιζαν με πούπουλα ή και από χαρτί (ειδικά τα τελευταία χρόνια, που το έθιμο έχει αρχίσει να ξαναζωντανεύει), συντρόφευε το λαό μας όλη αυτήν την περίοδο, μέχρι το Μεγάλο Σάββατο. 

Η Κυρά Σαρακοστή λοιπόν είναι μια γυναίκα ντυμένη σεμνά - συνήθως θύμιζε μοναχή - η οποία έχει στο μέτωπο (ή πάνω στο κεφάλι της ένα σταυρό), επειδή η σκέψη της είναι στραμμένη στον Ιησού και το Σταυρό. Δεν έχει στόμα, και επειδή νηστεύει αλλά και επειδή είναι περίοδος σιωπής και περισυλλογής. 

Τα χέρια της είναι σταυρωμένα, σε στάση προσευχής. Και, έχει επτά πόδια, όσα και οι εβδομάδες μέχρι την Ανάσταση! Το Σάββατο της κάθε εβδομάδας έκοβαν ένα πόδι από τα επτά, και είναι αυτή η συνήθεια που δικαιολογεί το χαρακτηρισμό της ως ένα είδος ημερολογίου - χρονολογίου. Το τελευταίο πόδι κόβεται το Μεγάλο Σάββατο. 

Εννοείται, τα ποδαράκια αυτά δεν τρώγονται, ούτε το υπόλοιπο κομμάτι. 

Είπαμε πριν πως η Μεγάλη Τεσσαρακοστή πέφτει στο πρώτο μισό της Άνοιξης. Είτε το Πάσχα πέφτει νωρίς είτε αργά, ένα κομμάτι το Μαρτίου θα είναι πάντα τμήμα της. Μας το θυμίζει άλλωστε και η παροιμία: "λείπει ο Μάρτης απ' τη Σαρακοστή;" 

Και προχωρούν οι μέρες, και αρχίζουν οι Χαιρετισμοί της Θεοτόκου. Είναι από τις πιο αγαπητές ακολουθίες για το λαό μας. Στα γλυκά δειλινά της Άνοιξης ο ήχος της καμπάνας ακούγεται σαγηνευτικός, το συναίσθημα πλημμυρίζει τις ψυχές και οι Ναοί γεμίζουν πιστούς. Και είναι όμορφο αυτό το συνταίριασμα της ανανέωσης της πλάσης - Άνοιξη γαρ - με την αναγέννηση της κτίσης όπως μας θυμίζει ο υμνωδός:

"Χαίρε, δι' ης νεουργείται η Κτίσις, χαίρε, δι' ης βρεφουργείται ο Κτίστης. Χαίρε, Νύμφη Ανύμφευτε!"

Γαληνεύει η ψυχή και ανεβαίνει, είναι γλυκά τα βράδια αυτά που συνδυάζουν τη λατρεία με τις ομορφιές της Άνοιξης....

Δεν είναι λίγες οι φράσεις της καθημερινότητας που έχουν τη ρίζα τους στις ακολουθίες των Χαιρετισμών. "Εξίσταμαι και ίσταμαι", για παράδειγμα. Ή, "ήλθε να μας ψάλλει τους Χαιρετισμούς", που λένε πολλοί. "Στάθηκε από πάνω μου σαν άγγελος πρωτοστάτης", λένε κάποιοι. Και άλλα: "Χαίρε βάθος αμέτρητον", "Απορώ και εξίσταμαι", "έχει τον ακάθιστο"... 

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή όπως είπαμε και πιο πριν είναι μια περίοδος χαρμολύπης και προετοιμασίας για το Πάσχα και την Ανάσταση. Δεν έχει γιορτές - είναι χαρακτηριστικό πως η γιορτή του Αγίου Γεωργίου αν πέσει μέσα σ' αυτήν την περίοδο μεταφέρεται για τη Δευτέρα του Πάσχα - οπότε δεν υπάρχουν επιμέρους έθιμα. Μπορούμε βέβαια να δούμε τα σταυρολούλουδα την Κυριακή της Σαυροπροσκυνήσεως και το μοίρασμα του Δενδρολόβανου ως ένα τέτοιο έθιμο, που κι αυτό έχει την ομορφιά του. 

Δεν πρέπει να μας κάνει εντύπωση το γεγονός ότι αυτή την περίοδο τα έθιμα του λαού μας είναι μετρημένα στα δάχτυλα. Τα έθιμά μας είναι συνυφασμένα με τη λατρευτική ζωή του έθνους μας, μην το ξεχνάμε αυτό. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα τη Μεγάλη Εβδομάδα αλλά και ανήμερα το Πάσχα ή τις επόμενες μέρες, οπότε τα έθιμα είναι πολλά. 

Το Σάββατο του Λαζάρου όπως και η Κυριακή των Βαΐων, τυπικά, δεν αννήκουν στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Ως εκ τούτου, τα σχετικά έθιμα και τις παραδόσεις αυτών των δυο ημερών θα τα δούμε ξεχωριστά. 

Καλό υπόλοιπο Σαρακοστής!